Prof. dr hab. Henryk Zbierski (1925-1995)
Prof. dr hab. Henryk Zbierski całe swoje naukowe życie (45 lat pracy) poświęcił Uniwersytetowi Poznańskiemu, później Uniwersytetowi im. Adama Mickiewicza, gdzie w 1951 r. uzyskał stopień magistra filozofii w zakresie filologii angielskiej, a rok później – filologii polskiej. Był uczniem tak wybitnych postaci jak Zygmunt Szweykowski, Bernard Massey (który w 1950 r. zatrudnił Henryka Zbierskiego, wówczas jeszcze studenta, na stanowisku zastępcy młodszego asystenta), oraz Allardyce Nicoll, u którego z kolei terminował w Shakespeare Institute w Stratfordzie w latach 1957–1958. Prof. Zbierski był anglistą oraz polonistą i ta podwójna specjalizacja miała fundamentalny wpływ na jego postawę naukową.
Początki pracy naukowej prof. Zbierskiego
Henryk Zbierski urodził się 22 września 1925 r. w Poznaniu. Szkołę powszechną ukończył w 1939 r. we Wrześni, okupację zaś spędził w Marzelewie, k. Wrześni, gdzie pracował jako przymusowy robotnik rolny i leśny. W 1946 r. ukończył I Liceum Ogólnokształcące dla Dorosłych i podjął równoległe studia polonistyczne i anglistyczne na Uniwersytecie Poznańskim. W 1952 r. zamknięto Seminarium Filologii Angielskiej i Henryk Zbierski przeniósł się do Katedry Literatury Polskiej, pięć lat później, kiedy ponownie otwarto filologię angielską w Poznaniu, wrócił do macierzystej jednostki, pozostając do 1966 r. jej jedynym pracownikiem. W tym czasie zajmował się ochroną i poszerzaniem księgozbioru anglistycznego oraz prowadził zajęcia dla innych kierunków. W 1960 r. uzyskał stopień doktora nauk humanistycznych w zakresie literatury angielskiej na podstawie monografii Shakespeare and the ‘War of the Theatres’. A Reinterpretation (Poznań: PWN 1957), naświetlającej (poniekąd zgodnie z duchem czasów) polityczny i społeczny wymiar konfliktu między teatrami w elżbietańskim Londynie, a jednocześnie uprzedzającej pewne tezy nowego historyzmu. Studium to dobrze ilustruje postawę naukową Henryka Zbierskiego, łączącego znakomitą znajomość przedmiotu badań z uczciwością i ostrożnością w formułowaniu hipotez badawczych, zwłaszcza w oparciu o przesłanki ideologiczne. Prof. Zbierski, który mawiał, że „profesorem się bywa”, zawsze podkreślał potrzebę wyważenia racji i uważnej lektury, to ostatnie zalecenie streszczając w żartobliwej parafrazie „miej tekst i patrzaj w tekst”. Wspomniana monografia wyznacza także profil badawczy prof. Zbierskiego: literatura angielskiego renesansu, w szczególności zaś twórczość Williama Shakespeare’a. Prof. Zbierski był jednym z najwybitniejszych polskich szekspirologów, aktywnie włączającym się w angielski i amerykański nurt dyscypliny.
Bogactwo przemyśleń, zdolności analityczne i komparatystyczne, nade wszystko zaś dogłębną znajomość literatury powszechnej wykorzystał Henryk Zbierski w opracowaniu dwóch fundamentalnych dzieł: „Literatury angielskiej”, która ukazała się w 1982 r. w prestiżowej serii „Dzieje literatur europejskich” pod redakcją Władysława Floryana oraz wspomnianej już monografii William Shakespeare. „Literatura angielska” (wznowiona w 2002 r. jako Historia literatury angielskiej, Poznań: Wydawnictwo Atena) to unikatowe spojrzenie na angielską literaturę w kontekście rodzimego doświadczenia historycznego i literackiego. Kreśląc szeroki obraz rozwoju literatury na Wyspach, Henryk Zbierski jawi się zarówno jako erudyta, jak i dydaktyk, nieustannie wykraczający poza anglosaskie ścieżki interpretacyjne, tak aby należycie wyeksponować uniwersalność i specyfikę opisywanych zjawisk i utworów. Rozmach interpretacyjny w połączeniu z niezwykłą skrupulatnością w relacjonowaniu faktów czynią z niego „naukowca totalnego”, jak określiła Go dr Anna Zbierska, językoznawca, córka Profesora.
Przynależność do towarzystw naukowych prof. Zbierskiego
Choć twórczość Shakespeare’a była głównym polem badawczym prof. Zbierskiego, jego zainteresowania naukowe wykraczały daleko poza nie. W dorobku Profesora znajdujemy publikacje z zakresu przekładu literackiego, angielskiej poezji romantycznej, komparatystyki literackiej, teatrologii i teorii dramatu, a także poezji szkockiej. Profesor Henryk Zbierski był członkiem wielu prestiżowych towarzystw naukowych, w tym International Shakespeare Association, Shakespeare Association of America, Deutsche Shakespeare Gesellschaft, European Association of University Professors of English. Całe swoje życie naukowe związał także z Poznańskim Towarzystwem Przyjaciół Nauk, w którym aktywnie działał, prezentując i publikując swe prace. Jego działalność w PTPN niewątpliwie przyczyniła się do wzmocnienia prestiżu poznańskiej nauki. Wywarł ogromny wpływ na polską szekspirologię, jego prace znalazły również oddźwięk w czasopismach takich jak Shakespeare Survey, Shakespeare Jahrbuch czy Times Literary Supplement. Był uczonym wielkiego formatu, pracowitym i dociekliwym, poszukującym w uprawianiu nauki sensu wykraczającego poza osobiste ambicje. Jak ujął w jednym ze swych wierszy, jeśli nikogo nie uda nam się ubogacić, nikogo pocieszyć, niczemu zapobiec, wszystko, co czynimy jest tylko – just a slightly nobler waste of time – odrobinę szlachetniejszą stratą czasu.
Prof. Zbierski wspaniały dydaktyk
Dydaktyka była wielką pasją Profesora. Jego wykłady z historii literatury angielskiej, czy też seminaria magisterskie, zawsze były blisko związane z prowadzonymi badaniami: w materiał historyczno-literacki wplatał informacje o najnowszych odkryciach, Swoich i kolegów. Poświęcał studentom bardzo dużo czasu, cierpliwie korygując, lecz również zachęcając do samodzielnych poszukiwań. Służył też wielkodusznym wsparciem na dalszych etapach kariery naukowej, wskazując niezbadane obszary lub dzieląc się własnymi projektami.
Wypromował ok. 150 magistrów i 14 doktorów. Wychował wybitnych dziś naukowców.
Zagadnięty o stosunek do metodologii, Profesor zwykle określał się jako liberalny humanista, z filuternym uśmiechem, świadomy niedoskonałości wszystkich zaszufladkowań. Trudno oprzeć się wrażeniu, że wybór ten służył przede wszystkim podkreśleniu dystansu do współczesnego literaturoznawstwa, zdominowanego przez strukturalizm i jego pokłosie. Nieufność wobec ideologicznych ram interpretacyjnych, nie oznaczała jednak odrzucenia, przeciwnie, stanowiła zachętę do polemiki. Profesor był prawdziwym Mistrzem, dla którego wymiana myśli stanowiła absolutny fundament nie tylko uprawiania nauki, prowadzenia zajęć, ale po prostu bycia. I choć o Hamlecie pisał, że jest to „tragedia człowieka myślącego, ukierunkowanego spekulatywnie, monografia dramatyczna homo sapiens”, to właśnie dialektyka pytań i odpowiedzi była dla niego wyznacznikiem wielkości tego utworu. Nie ulegając złudzeniom, źródeł optymizmu szukał w humanistycznej wyrozumiałości, kiedy diagnoza zła rodzi zrozumienie, a zrozumienie – współczucie. Idąc śladem polskiej myśli pozytywistycznej, cenił humorystów w wielkim stylu, bystrych obserwatorów i pobłażliwych sędziów, takich jak Chaucer i Shakespeare, zdolnych odzwierciedlić życie w całej jego złożoności, łącząc tragizm z komizmem. Poczucie humoru było nieodłączną cechą Profesora. Uciekał się do niego często, korzystając z bogatego repertuary zachowań, poczynając od ciętych uwag, dobrotliwej ironii, a na teatralnych etiudach kończąc. Wyczulony na piękno języka, był filologiem z krwi i kości. Swoje teksty długo cyzelował, dążąc do precyzji i poprawności. Tego samego wymagał od swych uczniów, trawiąc długie godziny na sprawdzaniu i recenzowaniu cudzych prac. O „garncarskim kole rutyny uniwersyteckiej” pięknie pisał w swoich wierszach, znużeniu i poczuciu utraty siebie przeciwstawiając wiarę, że „tak właśnie trzeba”, pobudzać zapał i wyobraźnię. Profesor chętnie sprawdzał Swoje teorie i odkrycia na forum Zakładu Literatury Angielskiej, którego Kierownikiem był aż do śmierci. Ta żywa wymiana myśli i poglądów była ważną szkołą dla adeptów filologii, przygotowującą do wejścia w szersze życie naukowe.
Profesor Henryk Zbierski był ostoją Instytutu Filologii Angielskiej w UAM. Nie tylko trwał przy zaniechanej dyscyplinie w trudnych latach pięćdziesiątych, lecz także aktywnie współtworzył Katedrę, następnie zaś Instytut po reaktywacji filologii angielskiej na polskich uczelniach. W latach 1966–1978, oraz 1981–1984 pełnił funkcję zastępcy dyrektora do spraw dydaktycznych. W latach 1970–1974 był także kierownikiem Studium Zaocznego Filologii Angielskiej UAM.
Do końca swoich dni Profesor prowadził badania oraz pracę dydaktyczną. Śmierć zabrała go nagle 19. lipca 1995 r. Pozostawił po sobie imponującą spuściznę naukową oraz rzesze uczniów, dla których był wspaniałym przewodnikiem.
Autorzy
Anna Cetera- Włodarczyk
Jacek Fabiszak
Pierwotna wersja artykułu ukazała się w publikacji Uniwersytet Poznański 1919–2019. Luminarze nauki Uniwersytetu Poznańskiego w latach 1919–2019, który można przeczytać TU.
By upamiętnić rocznicę śmierci profesora Henryka Zbierskiego, profesor Anna Cetera-Włodarczyka napisała wspomnienie, które ukazało się w Litteraria Copernicana no. 1-2 (vol . 51) / 2025. Dzięki uprzejmości Pani Profesor umieszczamy odnośnik to tego tekstu: Professor Henryk Zbierski (1925–1995) A Scholar from Behind the Curtain
Cetera-Włodarczyk, Anna. 2025. „Professor Henryk Zbierski (1925–1995). A Scholar from Behind the Curtain”. Litteraria Copernicana 51 (1-2):99-105. https://doi.org/10.12775/LC.2025.009.